bay thả bom trên Dinh Ðộc Lập. Chỉ có cách chấp nhận một định nghĩa
tối thiểu về hình thức như thế về dân chủ thì mới có thể nghiên cứu
khoa học và so sánh có lợi ích những kinh nghiệm chuyển tiếp trên
toàn thế giới, từ châu Mỹ đến châu Phi, từ châu Âu đến châu Á, những
kinh nghiệm mang nội dung và hoàn cảnh lịch sử khác nhau một trời
một vực, không làm sao so sánh được. Ðó là lập trường và lập ngôn của
các lý thuyết gia chuyển tiếp, ở Mỹ cũng như ở Pháp.
Tôi có rất nhiều dè dặt về lý thuyết này, nhưng tôi nhận nó như một
phương pháp hữu ích, để nói về vấn đề tôi đang nói - vấn đề tương quan
giữa toàn cầu hóa và dân chủ. Bởi vì, đúng là xét về mặt hình thức, dân
chủ lan rộng như vết dầu với trào lưu toàn cầu hóa. Trước hết, từ khi
bức tường Bá Linh sụp đổ, không có mẫu mực dân chủ nào khác trên
thế giới để đấu với dân chủ hình thức vốn là con đẻ của Tây phương.
Một mình nó còn lại trên vũ đài, giơ cao hai nắm tay chiến thắng. Nó hạ
địch thủ giống hệt như anh em sinh đôi của nó, kinh tế thị trường, hạ
kinh tế kế hoạch hoá. Ngay tại các nước hồi giáo trong đó các khuynh
hướng cực đoan chống đối kịch liệt những giá trị của Tây phương, mối
liên hệ với dân chủ hình thức không phải là hoàn toàn bị dẹp bỏ.
Không phải lúc nào các khuynh hướng đó cũng hô hào dùng bạo lực để
triệt hạ các chính quyền tại chức. Có khi họ chủ trương tuyển cử và họ
đã thắng tại Algérie. Dại gì mà không đòi tuyển cử khi họ thấy họ
chiếm đa số dân chúng ! Ðáng suy ngẫm hơn nữa là tình hình chính trị
tại Iran. Quốc gia này đặt mình dưới luật lệ của Hồi giáo, nhưng chính
quyền được dân bầu ra và ông Khatami, đại diện của phái cởi mở, đã
được bầu lên chức tổng thống một cách thực sự dân chủ.
Thứ hai, các tĩnh từ đi theo chữ dân chủ đã mất tính chính đáng, hết
gợi hứng, tàn lụi sinh khí lịch sử. Trong những năm 60, các chủ trương
"dân chủ hướng dẫn", "dân chủ Ả Rập", "tân dân chủ" … hãy còn mang
khí phách độc lập của những dân tộc vừa đập tan xiềng xích. Ngày nay,
thêm chữ gì sau chữ dân chủ chỉ làm lộ ra hình ảnh người cụt chân
khập khiễng đang cầu cứu chiếc nạng. Gần đây, vài nước Á châu
giương cao ngọn cờ tự chủ với khái niệm "giá trị châu Á" để biện minh
cho những chế độ chính trị cứng rắn. Ðiều đáng suy ngẫm là tại quê
hương của chủ thuyết này, tại Singapore, tuyển cử càng ngày càng có
thực chất, không phải chỉ là dàn dựng. Ai dám nói hình thức, với thời
gian, không dần dần trở thành nội dung ?
Do đó, thứ ba, tựa như khẩu hiệu "làm giàu đi !" dội vang lúc khởi
đầu thời đại tư bản, toàn cầu hóa ngày nay hô to: "dân chủ đi !". Và
THỜI ÐẠI số 7
52
khắp nơi trên thế giới, bầu cử trở thành điều kiện bắt buộc để người
cầm quyền được xem là người cầm quyền. Trước 1989, mấy khi tuyển
cử có cạnh tranh diễn ra ở châu Phi ; sau đó hiện tượng này lan ra cùng
khắp. Tuyển cử còn giúp dân chúng ở đấy đuổi được vài tay độc tài.
Sau đó, có tay trở lại chính quyền, nhưng tổ chức bầu cử trong thời
gian tại chức mà bị hất cẳng thì chẳng là mới lạ đó sao ? Trong thế giới
Ả Rập cũng vậy, trừ thánh địa Arabie Saoudite. Ở đây, tuyển cử chẳng
mấy khi đưa đến thay đổi, nhưng dù sao, ngay tại Jordanie, Maroc,
Koweit, tuyển cử cạnh tranh cũng đã diễn ra. Tiến bộ hơn cả là châu
Mỹ la tinh. Chẳng những tuyển cử đã trở thành thói quen, mà vài chính
quyền, tưởng như cầm chắc thắng lợi trong tay, như Alberto Fujimori ở
Pérou, vẫn bị đo ván. Vẻ vang nhất là tuyển cử ở Mê-hi-cô năm 2000.
Ðảng PRI cầm quyền trong suốt 70 năm (bảy mươi năm !) đã trao
quyền cho Vincent Fox, lãnh tụ đối lập thắng cử. Nhiều người nghĩ
rằng biến cố lịch sử này sẽ đưa Mê-hi-cô tiến vững chắc vào thế giới
những nước dân chủ, khác với tình trạng răng cưa, khi lên khi xuống,
khi dân chủ khi độc tài, thường thấy trong các nước chung quanh.
Vẻ vang thật. Nhưng ví thử giả thuyết này xảy ra đi nữa, ai muốn
tìm hiểu chế độ dân chủ ở Mê-hi-cô có thể nào chỉ căn cứ trên tuyển cử,
trên định chế chính trị mà không đi sâu vào điều kiện lịch sử, xã hội,
kinh tế đặc thù của Mê-hi-cô ? Có thể nào không đi sâu vào nội dung,
vào bản chất của mỗi chế độ ? Ðặt vấn đề như thế tức là đã bước qua
điểm thứ hai của bài này.
II
Toàn cầu hóa và dân chủ nội dung
Ở trên, toàn cầu hóa được đề cập dưới khía cạnh tư tưởng chính
trị, ý thức hệ. Nếu xét đến ảnh hưởng của toàn cầu hóa trên nội
dung xã hội, kinh tế của một chế độ chính trị nào đó, tất nhiên toàn
cầu hóa về kinh tế trở nên khía cạnh chính yếu. Tôi lược qua dưới
đây quan điểm đặt nặng khía cạnh này để giải thích những chuyển
tiếp chính trị, nhất là ở châu Mỹ la tinh.
Câu hỏi có tính phương pháp đã được đặt ra là thế này: tại sao
các nước ở đây thay đổi chế độ chính trị vào thời điểm những năm
80 chứ không phải trước đó hoặc sau đó ? Câu trả lời thú vị nhất là
Cao Huy Thuần, Toàn cầu hoá và thay đổi chính trị
53
thế này: bởi vì vào lúc đó châu Mỹ la tinh bị khủng hoảng kinh tế
trầm trọng nhất từ thuở 1930 và khủng hoảng đó bắt buộc Nhà
nước phải thay đổi sâu xa vai trò của mình. Mê-hi-cô vỡ nợ vào
năm 1982, không có cách nào khác hơn là cầu viện những tổ chức
tài chính quốc tế, đứng đầu là Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Ngân Hàng
Thế Giới. Ðường lối của các cơ quan này buộc thực hiện những biện
pháp khắt khe: kỷ luật về ngân sách, tư hữu hóa, tự do hóa thương
mại, chấm dứt thẩm quyền quy định của Nhà nước, nói chung là
phải lệ thuộc những cơ chế của thị trường. Những trói buộc đó hạn
chế tự do chọn lựa chính sách của cả Nam Mỹ và buộc các nước ở
đó từ bỏ những mẫu mực phát triển lấy Nhà nước làm trọng tâm,
đẩy mạnh sản xuất để thay thế nhập khẩu. Bắt buộc phải tuân thủ
chính sách khắc khổ, cắt đứt những khoản chi tiêu về an ninh xã
hội, các chính quyền ở Nam Mỹ biết rằng họ phải đối phó với
những hậu quả chính trị và kinh tế đau đớn ; vì vậy chính quyền
nào cũng phải bắt đầu vạch ra những hợp đồng chính trị mới,
những liên kết, thỏa thuận mới giữa các phe phái chính trị để ngăn
ngừa những hiểm nguy và tạo ra những không gian chính trị mới
cần thiết cho việc áp dụng những biện pháp kinh tế khắc khổ. Ðó là
những nhượng bộ mà các chính quyền tại chức bắt buộc phải nhận
trên lĩnh vực định chế để tránh những va chạm xã hội do chính
sách cởi mở kinh tế gây ra. Bởi vậy, không phải bỗng dưng mà sự
xuống cấp về mực sống của dân chúng xảy ra đồng thời với quá
trình dân chủ hóa và những hứa hẹn cải tổ xã hội. Ðứng trước
những đe dọa xã hội và sự bó buộc phải cải tổ tận gốc cấu trúc kinh
tế, các nhà cầm quyền ở Nam Mỹ phải tìm cách tái tạo tính chính
đáng của mình. Họ muốn nói thế này: bây giờ đây, chúng tôi vừa
mở cửa kinh tế cho thị trường thế giới và hủy bỏ khu vực công, vì
vậy chúng tôi không thể bảo đảm an ninh kinh tế cho quý vị như
trước nữa, nhưng để bù lại, chúng tôi cho phép quý vị tuyển cử
như quý vị đòi hỏi. Trong khi chờ đợi những kết quả khả quan của
việc mở cửa kinh tế, tất nhiên quý vị phải chịu khó phấn đấu hơn
nữa để đạt được an ninh cho quý vị, nhưng xin quý vị đừng tổ chức
toan tính gì với nhau để thực hiện điều đó ngoài lề những tổ chức
tuyển cử.
THỜI ÐẠI số 7
54
Quý vị đây là ai? Là cả tầng lớp thượng lưu lẫn tầng lớp hạ lưu,
bởi vì toàn cầu hóa tạo thêm ảnh hưởng nữa là phân đôi thị trường
chính trị. Những khu vực xã hội có lợi tức cao, văn hóa cao, trình
độ đào tạo cao thì hội nhập cao vào quá trình toàn cầu hóa. Những
khu vực này có khả năng khai thác và hưởng thụ nhiều hơn trước
những tự do vừa mới mở ra trong đời sống chính trị trong khi
những khu vực kém hội nhập tán vụn ra khỏi cộng đồng, chán nản,
thờ ơ, mất phương hướng, rơi vào hỗn tạp, tự đào thải ra khỏi
những không gian tự do, dân chủ mới, sống vất vưởng trong
những khu vực ngoại vi, ngoài biên giới của kinh tế toàn cầu.
Tất cả các nước châu Mỹ la tinh đều đã trải qua giai đoạn xã hội
phân đôi này. Dân chủ như vậy là dân chủ gì, công dân như vậy thì
bình đẳng ở đâu, cai trị với một tầng lớp thượng lưu hạn chế như
vậy thì đâu là sự tham gia của quần chúng mà hai chữ dân chủ mời
gọi từ trong cốt tủy ? Các câu hỏi đó đã đưa đến một lập luận có
tính lý thuyết: các chế độ dân chủ mới ở châu Mỹ la tinh là những
"chế độ dân chủ không có tính công dân" (démocratie sans
citoyenneté). Guillermo O’Donnell phỏng theo ý đó đặt tên: đó là
các "chế độ dân chủ uỷ nhiệm" (démocraties déléguées) khác với dân
chủ đại diện như người Pháp đã học với Montesquieu từ thế kỷ 19.
O’Donnell tóm tắt lập thuyết của ông như sau: phần đông các nước
ở châu Mỹ la tinh theo chính thể tổng thống, quyền hành của các cơ
quan lập pháp chẳng có bao nhiêu, đảng phái yếu ớt, chẳng có
chương trình, sống nhờ ở các đường dây thuộc hạ (clientélistes) ;
các phong trào, khuynh hướng xã hội thì nhiều nhưng vô tổ chức,
có bóng mà không có hình, muốn tìm người đại diện cho mình, nói
tiếng nói của mình, nhưng tìm không ra trong các đảng phái, bởi
vậy họ ủy nhiệm một cách tiêu cực quyền của họ cho những người
khác. Người nào ? Thiếu gì ! Thiếu gì kẻ vỗ ngực "trăm nghìn hãy
cứ trông vào một ta" ! Chính trị truyền thống ở châu Mỹ la tinh
chẳng bao giờ thiếu caudillos. Một loạt caudillos mới nhảy lên sân
khấu: Collor di Mello ở Brésil, Alberto Fujimori ở Pérou, Carlos
Menem ở Argentine Giữa hình thức của các chế độ này với nội
dung chính sách mà họ áp dụng có tương quan với nhau như thế
này: họ không thể áp dụng những chương trình kinh tế khắc khổ và
cải tổ cấu trúc kinh tế như ý muốn của các tổ chức tài chánh quốc tế
Cao Huy Thuần, Toàn cầu hoá và thay đổi chính trị
55
nếu không có một quyền hành chính trị rất cứng rắn. Công dân hạ
lưu, cũng như công dân thượng lưu, được tham gia tuyển cử, và
tuyển cử được tổ chức tự do, đưa ra hình ảnh dân chủ đáng kính
trọng. Nhưng đồng thời từng mảng lớn lãnh thổ trong những nước
đó sống ngoài vòng pháp luật, từng mảng lớn công dân bị loại ra
khỏi công bằng tối thiểu: đây là các công dân bị mất giá, công dân
hạng nhì, công dân thuộc hạ, mà có tác giả ví với các nông dân ở
miền nam nước Ý, đối tượng nghiên cứu của Gramsci trong các bài
viết danh tiếng của ông trước đây về Mezzagiorno.
Tương tự khái niệm "dân chủ ủy nhiệm" của O’Donnell, nhiều tác
giả khác cũng vận dụng những tác giả trứ danh trước đây (Weber,
Schumpeter) để đưa ra khái niệm "dân chủ thượng lưu" (démocratie
élitiste) hoặc gần đây hơn (Dahl) để bênh vực khái niệm "chế độ
thiểu số cạnh tranh" (régimes d’oligarchies compétitives): Oligarchie,
thiểu số cai trị, là phản lại dân chủ, nhưng khác với thời xưa ở Âu
châu, bây giờ có nhiều thiểu số và những thiểu số "thượng lưu" này
cạnh tranh với nhau, đưa đến hiện tượng đa nguyên, căn bản của
dân chủ. Brésil là mô hình kiểu mẫu. Nhiều nhóm lắm: nhóm tướng
tá, nhóm chính trị gia dân sự, nhóm tư bản kinh doanh Nhóm
quân đội vẫn đóng vai trò then chốt, kiểm soát quá trình "chuyển
tiếp". Tổng thống Tancredo Neves, dân sự, được bầu lên một cách
dân chủ, nhưng ông ta thoát thai từ chế độ quân sự. Còn một nhóm
nữa, không thể thiếu vắng trong bối cảnh Nam Mỹ: địa chủ. Ðược
bầu lên năm 1985, Tancredo Neves giơ cao nắm tay hứa hẹn cải
cách ruộng đất, nhưng cũng biết thụt tay lại rất nhanh khi nhóm
địa chủ phản đối kịch liệt. Ruộng đất là vấn đề cơ bản ở vùng này,
là đòi hỏi máu thịt của một trong những nhóm bị đào thải bạc bẽo
nhất ra ngoài lề xã hội: nông dân tá điền. Ta mơ ước một chế độ
dân chủ như vậy chăng ?
Về phần tôi, tôi trả lời dứt khoát: không. Thế thì tại sao ở châu
Mỹ la tinh, tầng lớp trí thức như tôi, nghĩa là tim nằm phía tả hẳn
hoi trong ngực, lại chuyển hướng theo làn gió dân chủ hình thức
thổi từ phương Tây ? Câu trả lời khá đơn giản: sau nhiều năm đắp
chăn với độc tài, quả là chăn có rận Từ đó mà nảy sinh ra phản
ứng ngược lại: "dân chủ không có tĩnh từ" để phản bác dân chủ "xã
hội", dân chủ "quần chúng" mà phe tả cách mạng đã hô hào. Trong
THỜI ÐẠI số 7
56
bối cảnh toàn cầu hóa, đại đa số trí thức ở châu Mỹ la tinh bỗng
trùng phùng tao ngộ với các chuyên gia khoa học chính trị Bắc Mỹ.
Yêu nhau là cùng nhìn về một phía: phía cái thùng phiếu.
Transitions From Authoritarian Rule là đứa con lý thuyết của tao ngộ
này. Với dân chủ hình thức, tướng tá bên hữu sẽ cút, quần chúng
bên tả sẽ làm bình phong.
Tôi từ khước hình thức chăng ? Cũng không! Không có cái vỏ,
làm sao cái ruột nảy mầm ? Nội dung quyết định hình thức, tất
nhiên. Nhưng hình thức cũng ảnh hưởng trên nội dung. Toàn cầu
hóa buộc ta phải suy nghĩ về nội dung lẫn hình thức, bởi vì tất cả
đều mới và ta cần phải làm chủ cái mới. Ðây là vấn đề của người
lãnh đạo ; trí thức như chúng tôi chỉ biết nhìn những kinh nghiệm ở
chung quanh và trình bày một cách trung thực. Ðể tránh nói những
chuyện lý thuyết viễn vông, tôi đề nghị lấy bối cảnh cụ thể của
khủng hoảng kinh tế ở Á Châu năm 1997 để xem chung quanh
chúng ta, nơi các nước bị khủng hoảng nặng nhất, một hiện tượng
của toàn cầu hóa đã đưa đến những thay đổi gì về chính trị.
III
Khủng hoảng Á châu và cải tổ chính trị
Khủng hoảng tàn phá các nước Á châu năm 1997 là khủng
hoảng “kinh tế”, “tài chánh”. Nó tràn đến rất nhanh, không dự báo,
và sức công phá của nó cực kỳ mãnh liệt. Mở đầu là đợt tấn công
đầu cơ vào đồng bạt của Thái Lan vào tháng năm. Trong vài giờ,
trong vài ngày, nước này trở thành tụ điểm của cơn lốc. Từ đó, bão
tố thổi rốc qua các nước lân bang, không phân biệt rồng hay rắn.
Hồng Kông, Ðài Loan, và nhất là Hàn Quốc, chưa kịp trở tay đã
thành nạn nhân.
Hầu hết các nhà quan sát đều đồng ý: khủng hoảng gây ra do
những thế lực đầu cơ quốc tế. Sách vở đã viết nhiều về điểm này,
tôi chỉ nói ở đây khía cạnh chính trị mà thôi, ít người đả động. Trên
phương diện này, ông Lý Quang Diệu có nói một câu đáng suy
nghĩ: “Trong hầu hết khủng hoảng kinh tế, nguyên nhân dưới gốc
Cao Huy Thuần, Toàn cầu hoá và thay đổi chính trị
57
là chính trị, không phải kinh tế ”[1]. Vậy thì đâu là trách nhiệm của
những người làm chính trị trong khủng hoảng Á châu ? Có tác giả
trả lời: ở chỗ mở cửa kinh tế mà chưa nắm vững luật chơi. Luật chơi
gì ? Tác giả Pháp F. Godement cho ý kiến: “Khủng hoảng Á châu
không phải bắt nguồn từ thất bại của mô hình phát triển châu Á,
cũng không phải bắt nguồn từ đầu cơ tiền tệ quốc tế. Khủng hoảng
đó cho thấy các nước Á châu đã thất bại trong việc đưa nền kinh tế
từ một hệ thống khép [ ] qua cuộc chơi của một hệ thống mở mới
lạ bao gồm những quy tắc trong suốt. Tây phương đã đẩy Á châu
vào tự do kinh tế. Nhưng khi đến phiên Á châu thò bàn tay vào
ngọn lửa thị trường thì tay bị phỏng ”[2]. Nước nào mở nhiều thì bị
phỏng nhiều ; nước nào mở ít thì phỏng sơ ngoài da như Trung
Quốc, Việt Nam, Miến Ðiện. Ý kiến của Godement không có gì độc
đáo. Chỉ có một chữ đáng nói thôi: trong suốt (transparence). Trách
nhiệm chính trị nằm ở chỗ thiếu chuẩn bị nghiêm túc để chơi luật
chơi trong suốt. Ở chỗ mở cửa toang hoang cho thị trường quốc tế
mà không thiết lập đủ những cơ cấu để kiểm soát, điều chỉnh
những lưu lượng đầu tư và tư bản ngoại quốc.
Khuyết tật chính trị cơ cấu nào đã đưa đến tình trạng đó ? Xin
kể ở đây ba mà thôi. Ba khuyết tật mà ai cũng biết, ba trộn lẫn với
nhau như một, cái này dung dưỡng cái kia, tạo ra một nếp sống
chính trị, một văn hóa chính trị dai như nằm vạ: tham nhũng, phe
cánh chủ nghĩa, họ hàng chủ nghĩa. Corruption, clientélisme,
népotisme. Ba khuyết tật mà dân chúng Indonesia đã phẫn nộ gọi
đích danh để ném vào mặt ông Suharto trong những cuộc biểu tình
chống đối: Korupsi, Kolusi, Nepotism. Nhà nước của ông Suharto
được mệnh danh là "Nhà nước mắc bệnh ăn trộm" (Etat
kleptomane): cựu tổng thống chia chác với 6 người con của ông
phần lớn tài sản quốc gia. Quân đội nhúng tay đến tận nách vào
những hoạt động ăn cắp của công, buôn lậu, thông đồng với các
công ty ngoại quốc. Kể sao cho hết đại sự này, xin kể một chuyện
nhỏ tiêu biểu chăng ? Năm 1996, chính quyền bỗng khám phá ra
được ở Kalimantan một mỏ vàng vô tận vô biên. Vừa ngửi thấy
vàng, lập tức 6 người con của tổng thống tranh nhau liên kết với các
công ty mỏ, các công ty này tranh nhau chiếm độc quyền khai thác.
Rốt cuộc, tất nhiên phải có một công ty thắng, nhưng đây là công ty
THỜI ÐẠI số 7
58
liên kết với cha, do bồ tèo của cha là Bob Hasan và hai tổ chức nhân
đạo, làm bình phong cho cha, kiểm soát. Giao kèo đã ký: phần của
công ty là 30%, phần của Nhà nước là 10%. Chuyện tưởng thật
mà hóa ra đùa ! Chẳng phải mỏ vàng mà là một mỏ lừa đảo. Cũng
vô tận vô biên.
Nhiều tác giả đã mượn khái niệm patrimonialisme của Weber để
xướng danh cho những Nhà nước ăn trộm kiểu Suharto hoặc kiểu
Estrada của Phi Luật tân: đây là những tân gia sản chủ nghĩa. Ở Phi,
tài sản và quyền hành chui vào chóp bu của cấu trúc xã hội: 5,5%
những gia đình giàu nhất chiếm 44% tổng số diện tích đất đai canh
tác ; 15% những gia đình giàu nhất chiếm 52,5% tài sản quốc gia.
Khoảng trăm phe cánh chính trị kiểm soát toàn bộ những chức vụ
dân cử trong toàn quốc. Trong số 200 dân biểu được bầu lên năm
1992 ở Hạ Viện, 145 vị có dây mơ rễ má với những phe cánh chính
trị hoặc với nhúm gia đình thống trị nước này đã hàng chục năm.
Nguyên tắc dân chủ là một người một phiếu ; ở Phi, một người
trăm phiếu [3]. Với gia sản chủ nghĩa, người cầm quyền xem tài sản
của Nhà nước như tài sản của mình, cai trị và vơ vét không có gì
mâu thuẫn nhau.
Công bằng mà nói, Thái Lan có nhiều tiến bộ về dân chủ, ở cả
hai mặt hình thức và nội dung, nhưng "phe cánh chủ nghĩa" vẫn là
đặc trưng của nước này và đặc trưng đó đâu có xa lạ gì với tham
nhũng. Ở Thái, khuyết tật đó được diễn ra dưới dạng chia chác nội
các mà tình trạng đa đảng hỗn tạp dung dưỡng. Cho đến 1973,
chính quyền thường do quân đội nắm, thỉnh thoảng có tuyển cử,
nhưng cách thay đổi chính trị phổ thông là đảo chánh. Tháng 10
năm 1973, nửa triệu dân chúng biểu tình ở Băng Cốc ép chính
quyền quân đội từ chức. Dân sự lên ngôi, nhưng vì không có đảng
nào chiếm đa số, chính trường là cò kè mặc cả liên miên giữa quá
nhiều chính đảng. Quyền hành lung lay, lại rơi như trái chín vào
tay quân đôi năm 1991. Ðảo chính xong, quân đội toan củng cố
quyền hành năm 1992. Dân chúng chán ngán chính phủ dân sự,
không biểu tình năm 1991, nhưng sợ quân đội đùa dai, lại biểu tình
nửa triệu người ở thủ đô, buộc tướng Suchinda phải nhượng bộ.
Ngoặc đơn quân đội khép lại từ đấy, nhưng trò chơi liên kết vẫn cứ
là môn thể thao chính trị quốc hồn quốc túy có khả năng mang lại
Cao Huy Thuần, Toàn cầu hoá và thay đổi chính trị
59
huy chương vàng cho vương quốc nếu được tổ chức trong SEA
Games.
Tháng 7 năm 1997, nội các Chaovalit bị què quặt chân tay vì
những trả giá chia chác mập mờ giữa 6 đảng tập hợp nhau trong
một thế liên kết giả tạo. Ngày 3 tháng 11 năm ấy, Chaovalit từ chức
với một thành tích đặc biệt: ba cải tổ chính phủ trong vòng một
năm, ba bộ trưởng tài chánh từ chức, hai thống đốc ngân hàng quốc
gia bị hoán chuyển. Một chính phủ như vậy làm sao đối đầu với
khủng hoảng ? Làm sao cưỡng lại tấn công từ bên ngoài ?
Giữa vùng Ðông Nam Á gần gũi của chúng ta, nắm tay thắt chặt
giữa tiền bạc, quyền hành và thuộc hạ chủ nghĩa là di sản truyền
thừa. "Các chú" ở Chợ Lớn ngày xưa, cukongs ở Indonesia, Kapitan
Cina ở Mã Lai thuộc lòng điều đó từ trong trứng. Các nhà cai trị
trước đây đã trao vào tay họ những đặc quyền kếch sù mà chẳng hề
sợ họ đe dọa gì bởi vì họ đâu có nhắm chính trị, họ chỉ nhắm kinh
tế. Truyền thống thực dân đó truyền lại cho đến nay, tạo thêm một
vấn đề chủng tộc trầm trọng ở Indonesia trong các vụ trả thù đẫm
máu mà người Hoa là nạn nhân.
Tham nhũng, phe cánh chủ nghĩa, họ hàng chủ nghĩa: ba cái lăng
nhăng nó quấy ta Có người sẽ bẻ tôi: nếu ba cái khuyết tật đó đã
nhiễm vào máu từ xưa thì làm sao chứng minh được ảnh hưởng tai
hại của chúng nó trong biến cố 1997 ? Có gì đâu ! Ai cũng thấy gió
mà chẳng ai đoán bão. Ai cũng thấy gió nhưng ai cũng thán phục
con diều đang bay trên cao. Kinh tế lên, mức sống lên trong tất cả
các nước Á châu đến nỗi ông tổng thống Clinton phải tuyên bố
rằng thời đại này là thời đại của Á châu. Ðến làm ăn ở đây, khách
đầu tư nào cũng phải học nháy mắt, cười nụ, để thắng cuộc trong
các hợp đồng, nhưng ai cũng nghĩ nhập gia tùy tục và tục ấy không
cản trở nhà này nhà nọ phất lên. Trong hồ hởi của con diều lả lướt
trên cao, chủ thuyết "giá trị châu Á" ra đời, lần đầu tiên tấn công
vào chính những sào huyệt giá trị Tây phương, xác quyết phép lạ
châu Á là có căn bản khoa học vững chắc, tạo niềm tin của dân
chúng vào những chính thể cứng rắn. Mahathir của Mã Lai ve vuốt
tự hào dân tộc của ông với một hệ thống xa lộ tối tân và hai tháp
cao ngất, vượt cả hai tháp chị em sinh đôi ở New York. "Bapak
Pembangunan", "cha già của phát triển", Suharto thắng cử liên tiếp
THỜI ÐẠI số 7
60
không phải chỉ dựa trên sức mạnh đơn thuần mà thôi. Liên tiếp,
Indonesia vượt qua nhiều khủng hoảng, từ những khó khăn gây ra
do giá dầu hỏa tụt xuống trên thế giới đến nợ lút đầu của công ty
dầu hỏa Pertemina giữa những năm 70. Mỗi lần như thế, nước này
lấy lại tín nhiệm nơi khách đầu tư. Tình trạng Thái Lan cũng vậy.
Thiếu gì quan sát viên nghi ngờ tương lai dân chủ ở đấy trước hệ
thống chính đảng hỗn loạn. Thiếu gì người xốn mắt trước sự bùng
nổ của money politics : mua phiếu để thắng cử dân biểu rồi nhũng
lạm, vơ vét để hoàn tiền phí tổn. Nhưng ấy mới là phép lạ Á châu:
đâu cũng vét mà đâu cũng phất ! Tây phương, với đầu óc duy lý cố
hữu, hết hiểu nổi. Những tháng đầu tiên sau khi khủng hoảng 1997
xảy ra, họ vẫn còn tin rằng kinh tế Indonesia lại sẽ bung lên được
và những biện pháp cứu gỡ đầu tiên của Suharto lại thúc đẩy họ lạc
quan.
Ðến tháng 10, con diều Indonesia bắt đầu trái gió. Ngày 8, chính
quyền Jakarta cầu cứu Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế. Sau đó, tin tưởng tan
rã, đồng ru-pi tuột dốc. Không phải chỉ vì những nguyên nhân kinh
tế, tiền tệ mà thôi đâu. Tại vì bất lực chính trị trở nên lộ liễu. Tháng
12, tin đồn truyền đi rất nhanh về tình trạng sức khỏe của Suharto.
Ðiều mà không ai có thể nghĩ đến trước tháng 7 năm ấy phút chốc
vù đến như mũi tên độc: Suharto sắp nhào. Khủng hoảng kinh tế
thổi bay một chế độ tưởng vững như núi.
Trong thời gian gió thổi diều lên, nụ cười, nháy mắt thay thế cho
luật pháp, định chế. Thì cũng vậy, trong phong ba bão táp chính trị,
điện thoại di động thay thế cho bàn giấy, công sở. Công chức cao
cấp gọi nhau, chính trị gia gọi nhau, bộ trưởng gọi bộ trưởng, áp
phe gọi áp phe, gọi từ nhà, từ xe, từ trên xa lộ, hẹn hò nhau tại bàn
ăn, tại khách sạn, khỏi vào cơ quan. Ðiện thoại di động là dụng cụ
của tin đồn, thiệt và thất thiệt, dụng cụ của áp lực, mặc cả, của
quyết định tức tốc, chẳng cần thời gian tính toán thiệt hơn. Khi
đồng ru-pi tuột dốc, khi thánh thể của tổng thống bất an, điện thoại
di động thổi phồng sợi lông con khỉ thành hàng ngàn Tôn Hành Giả
múa gậy trong không, tổng thống chưa ho đã nghe nói đeo bình ốc
xy trước mũi.
Tai hại thay, điện thoại di động lại còn được tăng cường với
internet. Sinh viên chống tổng thống cũng chẳng cần trụ sở, nhà in,
Cao Huy Thuần, Toàn cầu hoá và thay đổi chính trị
61
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét